Standardy ochrony dzieci przed krzywdzeniem w Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu

Kliknij i pobierz Standardy ochrony dzieci w pliku pdf.

1. O Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu

1. Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu to miejska instytucja kultury prowadzona przez miasto Poznań. Misją Centrum jest realizowanie wydarzeń artystycznych kierowanych do dzieci, młodzieży i rodzin oraz wspieranie rozwoju sztuki dla młodych w Polsce.
2. Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu realizuje tę misję poprzez realizację wydarzeń kierowanych bezpośrednio do młodej widowni – ze szczególnym uwzględnieniem festiwali: Międzynarodowego Festiwalu Filmów Młodego Widza Ale Kino! i Biennale Sztuki dla Dziecka oraz działalności w przestrzeni Sceny Wspólnej – a także do osób profesjonalnie zajmujących się twórczością dla dzieci i młodzieży.
3. Więcej informacji na temat działalności Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu można naleźć na następujących stronach internetowych: csdpoznan.pl, www.biennaledladziecka.pl, www.alekino.com, www.nowesztuki.pl.
4. W swojej pracy zespół Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu kieruje się przekonaniem, że każda młoda osoba ma prawo do rozwijania się w bezpiecznych, nienaznaczonych przemocą warunkach, w otoczeniu życzliwych dorosłych. Dziecko ma także prawo, by być widziane w perspektywie „tu i teraz” – z szacunkiem jako osoba w konkretnym wieku (nie: jako osoba, która w przyszłości stanie się dorosłym). A także ma prawo – niezależnie od wieku i innych cech indywidualnych – do uczestnictwa w wydarzeniach kulturalnych.
5. Swoimi działaniami Centrum dąży do tego, by budować dostępną, przyjazną, bezpieczną i inspirującą przestrzeń spotkania ze sztuką dla dzieci, młodych osób i bliskich im dorosłych. A tym samym dążyć do tego, by udział w wydarzeniu kulturalnym w instytucji był dobrym doświadczeniem czasu dzieciństwa.
6. Postawę zawodową zespołu instytucji w sposób szczególny opisują Zasady bezpiecznych relacji zespołu Centrum z dziećmi, które stanowią załącznik nr1.
7. Niniejszy dokument prezentuje zasady, wytyczne i standardy, które mają na celu:
   1. dążenie do budowania organizacji, dla której bezpieczeństwo dzieci i szacunek do ich obecności w przestrzeni publicznej jest priorytetem,
   2. uwrażliwienie zespołu Centrum, a także uczestniczących w wydarzeniach Centrum na kwestie związane z bezpieczeństwem dzieci,
   3. promowanie wiedzy związanej z prawami dzieci,
   4. podejmowanie adekwatnych działań w sytuacjach podejrzenia krzywdzenia dzieci.
8. Do zapoznania się ze Standardami zachęcamy osoby i organizacje zainteresowane współpracą z Centrum oraz osoby uczestniczące w wydarzeniach organizowanych przez Centrum. Treść Standardów jest dla dostępna wszystkich pod adresem: csdpoznan.pl.
9. Wszyscy dorośli uczestniczący w wydarzeniach Centrum są zobligowani do respektowania faktu, że ich prymarnymi odbiorcami są dzieci i młode osoby. Wyjątek stanowią wydarzenia Centrum, które są kierowane bezpośrednio do dorosłych.
10. Funkcję koordynatorki Standardów ochrony dzieci w instytucji pełni Joanna Żygowska – kontakt: sekretariat@csdpoznan.pl, jzygowska@csdpoznan.pl, tel.: 61 64 64 470.
11. Zgłoszenia związane z naruszeniem Standardów lub naruszeniem ochrony danych osobowych należy kierować do sekretariatu Centrum: sekretariat@csdpoznan.pl.

2. Objaśnienie terminów

Pojęciom używanym w niniejszym dokumencie nadaje się następujące znaczenie:

1. dziecko – każda osoba poniżej 18 roku życia,
2. Centrum – Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu,
3. Standardy – niniejsze Standardy ochrony dzieci przed krzywdzeniem w Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu, które realizują ustawowy obowiązek,
4. pracownik – każda osoba zatrudniona w Centrum w oparciu o umowę o pracę,
5. współpracownik – każda osoba, niebędąca pracownikiem, a współpracująca z Centrum w oparciu o umowę cywilnoprawną, umowę B2B, umowę o praktyki lub wolontariat, reprezentująca lub oddelegowana do współpracy przez podmiot współpracujący z Centrum,
6. praktykant – osoba odbywająca staż lub praktyki w Centrum,
7. wolontariusz – osoba współpracująca z Centrum w ramach wolontariatu,
8. zespół Centrum – pracownicy, współpracownicy, praktykanci i wolontariusze,
9. kandydat – osoba aplikująca do pracy w Centrum lub chcąca nawiązać współpracę z Centrum, odbyć w Centrum praktyki, staż lub wolontariat,
10. opiekun prawny dziecka – osoba uprawniona do reprezentacji dziecka, w szczególności jego rodzic lub opiekun prawny, również rodzic zastępczy,
11. opiekun indywidualny – osoba, pod której opieką dziecko pozostaje w Centrum,
12. opiekun grupowy – osoba, pod której opieką pozostaje grupa dzieci w Centrum,
    w szczególności: nauczyciel, opiekun wycieczki, kolonii, półkolonii, wychowawca.

3. Ramowa charakterystyka działalności instytucji skierowanej do dzieci

1. Działalność instytucji skierowana do młodej publiczności to wydarzenia dla osób w wieku od kilku miesięcy do 17 lat. Większość wydarzeń posiada sugerowany wiek uczestników lub informację o braku ograniczeń wiekowych.
2. To w większości wydarzenia, w których dzieci i młode osoby uczestniczą w towarzystwie dorosłych opiekunów, najczęściej rodziców lub opiekunek grup zorganizowanych. Za zgodą prawnego opiekuna młode osoby w wieku 13-17 lat mogą także uczestniczyć w wydarzeniach samodzielnie bez opieki.
3. Większość wydarzeń posiada informację o sugerowanym wieku lub informację o braku ograniczeń wiekowych.
4. W ofercie Centrum znajdują się także projekty o charakterze partycypacyjnym, w których dzieci i młode osoby mogą angażować się we współtworzenie wydarzeń i działania w grupie rówieśniczej, w których także uczestniczą bez opiekunów, posiadając ich stosowne zgody, adekwatne do wydarzenia.
5. Charakter oferowanych działań jest zróżnicowany – to zarówno wydarzenia, które się przede wszystkim ogląda, działania interaktywne, zakładające aktywność widowni jak i działania warsztatowe, które są dla dzieci i młodzieży zaproszeniem do pełnego zaangażowania, a także konkursy.
6. W ofercie Centrum są zarówno pojedyncze wydarzenia, jak i duże festiwale.
7. Centrum organizuje zarówno wydarzenia kameralne, jak i takie, w której uczestniczy kilkadziesiąt lub kilkaset osób.
8. Instytucja umożliwia realizację wolontariatu i praktyk przez osoby niepełnoletnie.
9. Wydarzenia Centrum odbywają się w przestrzeniach, których instytucja jest najemną. Regularna oferta jest dostępna w przestrzeni Sceny Wspólnej, a także w wielu innych lokalizacjach.
10. Stały zespół osób pracujących w Centrum liczy mniej niż 30 osób, z których większość ma lub może w swojej pracy mieć kontakt z dziećmi. W związku z realizacją części wydarzeń, szczególnie festiwali, grono to powiększa się o osoby projektowo współpracujące z instytucją, odbywające wolontariat i praktyki, także w bezpośrednim kontakcie z dziećmi.

4. Osoby odpowiedzialne

1. Funkcję koordynatorki Standardów pełni Joanna Żygowska – dyrektor Centrum. Do jej odpowiedzialności należą: rozpatrywanie zgłoszeń incydentów, podejmowanie interwencji, szkolenia, udzielanie zespołowi Centrum wyjaśnień i wspieranie w stosowaniu Standardów, podejmowanie decyzji w sytuacjach spornych, monitoring, ewaluacja i aktualizacja Standardów. Koordynatorka może także osobiście przyjmować zgłoszenia dotyczące naruszeń.
2. Zastępca dyrektora, Agata Felikszewska-Igiel, zastępuje koordynatorkę w wszystkich zadaniach w czasie jej nieobecności, do jej zadań należy także udzielanie zespołowi Centrum wyjaśnień i wspieranie w stosowaniu Standardów.
3. Formalne zgłoszenia incydentów związanych z podejrzeniem krzywdzenia dzieci lub naruszenia Standardów w formie papierowej przyjmuje sekretarka Centrum, która prowadzi także Rejestr incydentów. Może być w tej funkcji zastępowana przez osobę wyznaczoną do pełnienia tej funkcji, przede wszystkim w czasie nieobecności.
4. Osoby pracujące w Centrum – stosowanie Standardów, przede wszystkim w zakresie zadań wykonywanych w Centrum, wspieranie w stosowaniu Standardów osób współpracujących z Centrum w ramach wykonywanych zadań.

5. Krzywdzenie dzieci[1]

1. Krzywdzenie dzieci to każde działanie lub bezczynność jednostki, instytucji lub społeczeństwa jako całości i każdy rezultat takiego działania lub bezczynności, które deprecjonują prawa i swobody dzieci i/lub zakłócają ich optymalny rozwój (D. G. Gill, WHO).
   1. Krzywdzenie dziecka nie musi być działaniem intencjonalnym. Może również polegać na zaniechaniu działania, jeśli w rezultacie nie jest zrealizowane któreś z praw dziecka.
   2. Krzywdzenia dziecka może dopuścić się zarówno pojedyncza osoba, jak i instytucja, a także społeczeństwo jako całość – jeżeli w swoim działaniu nie respektuje generalnej zasady kierowania się dobrem dziecka.
   3. Krzywdzenie dziecka nie musi oznaczać, że powstała wymierna, widoczna szkoda, np. uraz fizyczny lub psychiczny. To także sytuacja, w której dziecko nie może optymalnie się rozwijać.
   4. Krzywdzenie dziecka przybiera różne formy. Wszystkie mają krótko- i długoterminowe znaczące konsekwencje dla rozwoju fizycznego, emocjonalnego, poznawczego i społecznego dziecka.
2. Przemoc względem dziecka – to zamierzone i wykorzystujące przewagę siły działania przeciwko dziecku, naruszające jego dobra osobiste, powodujące cierpienie i szkody.
3. Wyróżnia się cztery podstawowe formy krzywdzenia dzieci. Poszczególne formy przemocy względem dziecka występują łącznie, np. przemoc fizyczna zawsze wiąże się z przemocą emocjonalną. Jedynym rodzajem krzywdzenia dziecka, które może wystąpić pojedynczo jest przemoc emocjonalna.
   1. Przemoc fizyczna – to przemoc, w wyniku której dziecko doznaje fizycznej krzywdy lub jest nią potencjalnie zagrożone. Może być czynnością powtarzającą się lub jednorazową. Krzywda ta następuje w wyniku działania bądź zaniechania działania (np. niereagowanie na kary fizyczne wymierzane przez inną osobę) ze strony rodzica lub innej osoby odpowiedzialnej za dziecko. Przejawem przemocy fizycznej może być np.: bicie ręką, innymi przedmiotami, szarpanie, popychanie, rzucanie przedmiotami, kopanie dziecka, potrząsanie, zmuszanie do przebywania w niewygodnej pozycji, zmuszanie do zjedzenia/połknięcia czegoś. Przemoc fizyczna jest stosunkowo często traktowana jako środek dyscyplinujący (zakaz stosowania kar cielesnych obowiązuje w Polsce od 1 sierpnia 2010 roku).
   2. Przemoc emocjonalna (psychiczna) – to niefizyczna, szkodliwa interakcja opiekuna lub innej osoby dorosłej względem dziecka, np. poniżanie, upokarzanie i ośmieszanie dziecka, wciąganie dziecka w konflikt dorosłych, manipulowanie nim, brak odpowiedniego wsparcia, uwagi, ignorowanie obecności dziecka, stawianie dziecku wymagań i oczekiwań, którym nie jest ono w stanie sprostać, straszenie, niedostrzeganie lub ignorowanie indywidualności dziecka, wikłanie dziecka w role nieadekwatne do jego wieku, traktowanie dziecka jak innej osoby dorosłej, obarczanie dziecka zadaniami lub odpowiedzialnością właściwą dla dorosłych, nadopiekuńczość. Przemocą jest również nieodpowiednia socjalizacja, demoralizacja, a także sytuacja, gdy dziecko jest świadkiem przemocy.
   3. Wykorzystywanie seksualne – to każda czynność seksualna podejmowana z dzieckiem poniżej 15 roku życia, zachowanie, które prowadzi do seksualnego zaspokojenia dorosłego kosztem dziecka, angażowanie dzieci w czynności seksualne, których do końca nie rozumieją. Wykorzystywanie seksualne odnosi się do zachowań z kontaktem fizycznym (np. dotykanie dziecka, gwałt) oraz zachowań bez kontaktu fizycznego, np. pokazywanie dziecku materiałów pornograficznych, pokazywanie materiałów przedstawiających seksualne krzywdzenie dzieci (CSAM – Child Sexual Abuse Material), podglądanie, ekshibicjonizm, uwodzenie dziecka (także za pośrednictwem narzędzi do komunikacji zdalnej).
   4. Zaniedbywanie – zaniedbanie to niezaspokajanie elementarnych potrzeb dziecka i/lub nierespektowanie jego podstawowych praw przez rodziców, opiekunów lub inne osoby zobowiązane do opieki, wychowania i ochrony dziecka. Obejmuje zarówno pojedyncze sytuacje, jak i utrwalony sposób funkcjonowania, w którym rodzic/opiekun nie zapewnia odpowiednich warunków rozwoju fizycznego, poznawczego, społecznego, emocjonalnego i psychoseksualnego oraz dobrostanu dziecka, np. brak bezpiecznego schronienia, opieki, odżywiania, podstawowej i specjalistycznej opieki medycznej, brak troski o bezpieczeństwo emocjonalne, niewłaściwie odżywianie, brak dbałości o ubiór adekwatny do pogody, brak wsparcia dziecka w jego potrzebach rozwojowych.
4. Przemoc rówieśnicza – intencjonalne, krzywdzące zachowania o charakterze fizycznym, psychicznym lub społecznym podejmowane wobec drugiej osoby w relacji rówieśniczej zarówno online jak i offline;
   1. cyberprzemoc – rodzaj przemocy rówieśniczej, gdzie wykorzystywane są elektroniczne środki komunikacji, w tym media społecznościowe, komunikatory i inne. W ramach badania respondenci pytani byli o pięć form cyberprzemocy,
   2. fizyczna przemoc rówieśnicza – rodzaj przemocy rówieśniczej, gdzie wykorzystana została siłą fizyczna. W ramach badania uwzględniono bicie (celowe uderzenie) oraz napad przez grupę rówieśników,
   3. dręczenie rówieśnicze (bullying) – celowe, powtarzalne działanie krzywdzące rówieśnika, które charakteryzuje nierównowaga sił lub zasobów (fizycznych, społecznych czy językowych) oraz związana z tym trudność osoby krzywdzonej by się obronić,
   4. dręczenie rówieśnicze w internecie (cyberbullying) – celowe, powtarzalne działanie krzywdzące rówieśnika w internecie, które charakteryzuje nierównowaga sił lub zasobów oraz związana z tym trudność osoby krzywdzonej by się obronić.
5. Zagrożenia dla bezpieczeństwa dziecka związane z korzystaniem z internetu – należą przede wszystkim form emocjonalnego i seksualnego krzywdzenia dziecka oraz stanowią formę przemocy rówieśniczej. To m.in.:
   1. dostęp do szkodliwych treści, czyli takich, które wywołują negatywne emocje lub promują niebezpieczne zachowania – pornografii, patostreamingu, materiałów ukazujących przemoc i zachęcających do zachowań szkodliwych dla zdrowia (np. używania narkotyków, podejmowania ryzykownych zachowań seksualnych) lub autodestrukcyjnych (samookaleczenia, samobójstwa itp.),
   2. potencjalnie niebezpieczne kontakty z dorosłymi, narażające dziecko na wykorzystanie lub wyzyskiwanie seksualne. Wykorzystanie może przybierać różne formy, takie jak uwodzenie dzieci w internecie (grooming), zmuszanie do oglądania materiałów pornograficznych, wyłudzanie intymnych materiałów od dziecka lub zmuszanie go do rejestrowania takich zdjęć bądź nagrań, fizyczny kontakt seksualny podczas umówionych spotkań. Intymne zdjęcia lub nagrania mogą zostać wykorzystane jako materiały pornograficzne dla celów komercyjnych. Dziecko może zostać zastraszone lub zachęcone do publikowania intymnych zdjęć lub filmów w zamian za obietnicę korzyści. W każdej sytuacji ta forma wykorzystania stanowi przestępstwo, również w kontekście handlu ludźmi. Nawiązanie kontaktu z dzieckiem często następuje w wyniku manipulacji i oszustw, m.in. pod pozorem naboru do agencji modelek, filmu itp. lub symulacji głębokiej relacji przyjacielskiej lub romantycznej,
   3. przemoc rówieśniczą online (cyberprzemoc), obejmującą zarówno pojedyncze akty przemocy w sieci, jak i cyberbullying, czyli gnębienie, intencjonalne nękanie w sieci trwające dłuższy czas, przed którym ofiara nie może się obronić,
   4. seksting (sexting) – przesyłanie lub publikowanie intymnych zdjęć za pośrednictwem internetu lub telefonów komórkowych. Materiały takie bywają dobrowolnie przesyłane jako „dowód miłości” w związkach lub wykorzystywane jako sposób na zainteresowanie sobą chłopaka/dziewczyny. Seksting może być elementem przemocy seksualnej lub procesu uwodzenia małoletnich przez dorosłych. Materiały intymne mogą być uzyskane za pomocą podstępu lub nacisku, a także przesyłane dalej, wykradane lub wykorzystywane do szantażowania czy skompromitowania przedstawionej na nich osoby.

6. Zasady zatrudniania zespołu Centrum mającego kontakt z dziećmi

1. Każde ogłoszenie o pracę, współpracę, wolontariat, praktyki i staże Centrum zawiera informację dotyczącą Standardów. Kandydat zainteresowany aplikowaniem w odpowiedzi na daną ofertę jest zobowiązany do zapoznania się
   i zaakceptowania treści Standardów, a w przypadku nawiązania współpracy – również do ich stosowania.
2. W przypadku braku ogłoszenia (np. w związku zatrudnieniem osoby wyselekcjonowanej przez Centrum lub samodzielnie aplikującej do Centrum) kandydat zostanie poinformowany o konieczności przestrzegania Standardów na początku rozmowy o współpracy, a ich zaakceptowanie jest warunkiem prowadzenia dalszego postępowania rekrutacyjnego.
3. By nawiązać współpracę konieczne jest spełnienie przez kandydata następujących wymogów przed zatrudnieniem (nawiązaniem współpracy):
   1. zapoznanie się ze Standardami i złożenie oświadczenia potwierdzającego ten fakt. Oświadczenie stanowi jeden z dokumentów towarzyszących umowie zawartej między Centrum a kandydatem (załącznik nr 2),
   2. przedłożenie aktualnego (wystawionego do 6 miesięcy przed podpisaniem umowy) zaświadczenia o niekaralności z Krajowego Rejestru Karnego w zakresie przestępstw określonych w rozdziale XIX i XXV Kodeksu Karnego, w art. 189a i art. 207 Kodeksu Karnego oraz w ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2023 r. poz. 172 oraz z 2022 r. poz. 2600) lub za odpowiadające tym przestępstwom czyny zabronione określone w przepisach prawa obcego wraz z oświadczeniem o jego aktualności na dzień rozpoczęcia współpracy z Centrum w przypadku, gdy dokument został wystawiony później niż 2 miesiące przed podpisaniem umowy (załącznik nr 3). Koszty uzyskania zaświadczenia ponosi kandydat. Centrum zachowuje oryginał dokumentu lub jego kopię – po weryfikacji oryginalnego dokumentu. Brak zaświadczenia potwierdzającego niekaralność może być podstawą do odstąpienia nawiązania współpracy,
   3. złożenia oświadczenia na temat krajów będących miejscem jego zamieszkania w okresie 20 lat od momentu składania oświadczenia. Poprzez miejsce zamieszkania rozumie się przebywanie z zamiarem stałego pobytu. Niezbędne jest dostarczenie zaświadczeń potwierdzających niekaralność, wymienionych w punkcie 4. ze wszystkich krajów będących miejscem zamieszkania kandydata (załącznik nr 4),
   4. przejście weryfikacji w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym (załącznik nr 5). W przypadku, gdy kandydat zostanie zweryfikowany jako osoba znajdująca się w Rejestrze lub przeciwko której toczy się postępowanie Państwowej Komisji do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15 Centrum odstąpi od nawiązania współpracy.
4. Przed zatrudnieniem (nawiązaniem współpracy) oraz w jego trakcie kandydat jest zobowiązany do tego, by poinformować Centrum o każdym wszczętym i toczącym się przeciwko niemu postępowaniu przygotowawczym lub sądowym związanym z popełnieniem przestępstwa lub naruszeniem Kodeksu Karnego.
5. Przed zatrudnieniem weryfikowane są kwalifikacje zawodowe, kompetencje, wykształcenie i doświadczenie zawodowe, doświadczenia związane z pracą z dziećmi na podstawie ekspertyzy zespołu Centrum, a w miarę możliwości także referencje kandydata.
6. Podmioty nawiązujące współpracę z Centrum (osoby prawne, jednoosobowe działalności gospodarcze) będą zobowiązane do weryfikacji osób oddelegowanych do współpracy z Centrum w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym oraz weryfikację niekaralności wskazanych osób zgodnie z zasadami opisanymi w punkcie 4 i 5 niniejszego paragrafu, weryfikacji kompetencji oddelegowanej osoby oraz zapoznanie jej z niniejszymi Standardami. Na wniosek Centrum podmiot jest zobowiązany okazać dokumenty potwierdzające niniejszą weryfikację.
7. W Centrum obowiązują Zasady bezpiecznych relacji zespołu Centrum z dziećmi (załącznik nr 1), do przestrzegania których zobowiązany jest każdy członek zespołu Centrum, a także goście uczestniczący w wydarzeniach Centrum.
8. Nowe osoby w zespole Centrum uczestniczą także w szkoleniu wspierającym rozumienie Standardów, zdalnie lub na żywo, wprowadzającym w zagadnienia dotyczące praktycznego stosowania Standardów, z uwzględnieniem specyfiki zadań, które będą wykonywały. Lub też zapoznają się z dodatkowymi materiałami, wspierającymi realizację Standardów przygotowanymi w Centrum.

7. Działania wspierające budowanie środowiska bezpiecznego dla dzieci

1. Osoby pracujące w Centrum wypracowały Zasady bezpiecznych relacji zespołu Centrum z dziećmi, które obowiązują wszystkie osoby mające kontakt z dziećmi w związku z wykonywanymi zadaniami (załącznik nr 1).
2. Centrum posiada:
   1. zasady bezpiecznych relacji w grupie rówieśniczej (załącznik nr 6),
   2. zasady udostępniania dzieciom internetu (załącznik nr 7),
   3. zasady komunikacji zdalnej z dziećmi (załącznik nr 8),
   4. zebrane informacje na temat miejsc, w których można szukać pomocy w sytuacjach trudnych lub kryzysowych, informacji na temat przydatnych źródeł wiedzy oraz materiały edukacyjne.
3. Raz w roku osoby pracujące Centrum, które w swojej pracy mają kontakt z dziećmi uczestniczą w szkoleniu aktualizującą wiedzę dotyczącą zakresu, jaki obejmują Standardy.

8. Interwencji – ogólne zasady postępowania

1. W sytuacji zaobserwowania sytuacji krzywdzenia dziecka interwencję należy podjąć niezwłocznie, mając na uwadze dobro dziecka i swoje bezpieczeństwo. Jeśli to możliwe, należy poprosić o pomoc jeszcze jedną osobę z zespołu Centrum.
2. W sytuacjach, w których bezpośrednio zagrożone jest zdrowie lub życie dziecka lub innej osoby, każda osoba jest bezwzględnie zobowiązana do niezwłocznej reakcji i udzielenia pomocy poprzez:
   1. zapewnienie bezpieczeństwa dziecku doznającym krzywdy w sposób adekwatny do sytuacji,
   2. udzielenie pierwszej pomocy,
   3. wezwanie służb ratunkowych, dzwoniąc pod numer 112.
3. Każda osoba z zespołu Centrum, a szczególnie pracownicy Centrum, będąc w towarzystwie dzieci, powinni w miarę możliwości obserwować, co dzieje się wokół. W razie zauważenia, że ktoś wykonuje wobec dziecka czynności, którą mogą je krzywdzić fizycznie lub werbalnie, osoba będąca świadkiem powinna zareagować w sposób najbardziej adekwatny do sytuacji.
4. W sytuacji podejrzenia krzywdzenia dziecka podczas wydarzenia Centrum pierwszą reakcją osób z zespołu Centrum jest zapewnienie bezpieczeństwa dziecku w sposób adekwatny do sytuacji i pokazanie dziecku, że jest się osobą dorosłą, przy której dziecko może czuć się bezpiecznie. Możliwe sposoby działania osoby z zespołu Centrum:
   1. pokazać, że zauważyła sytuację, i wyrazić swoje zaniepokojenie (osoba dorosła, która czuje się obserwowany może zaniechać niepokojących zachowań),
   2. zainteresować się dzieckiem, zaproponować mu działanie dostępne w danej przestrzeni, zaoferować naklejkę lub ulotkę,
   3. odwrócić uwagę osoby krzywdzącej dziecko, np. poprzez zainicjowanie rozmowy, zwrócenie na coś uwagi, zapytanie o godzinę, zaoferowanie ulotki,
   4. poprosić o pomoc inne osoby, np. pracownika Centrum.
5. W codzienności pracy Centrum mogą zostać opracowane szczegółowe ścieżki reakcji na konkretne sytuacje związane z bezpieczeństwem dzieci, pomocne w realizacji działań np. w konkretnej lokalizacji lub z udziałem większej grupy wolontariuszy.
6. Osoby z zespołu Centrum mogą także sięgać po wsparcie, dzwoniąc pod numer 800 100 100 – telefon zaufania dla dorosłych pracujących z dziećmi. Nie może to jednak zastąpić podejmowania interwencji zgodnie ze Standardami.

9. Ścieżka interwencji – krzywdzenie dziecka przez osobę z zespołu Centrum

1. W przypadku krzywdzenia dziecka przez członka zespołu Centrum osoba będąca świadkiem takiej sytuacji powinna:
   1. niezwłocznie udzielić wsparcia i pomocy dziecku, w celu zapobiegania dalszej eskalacji sytuacji,
   2. w razie potrzeby zawiadomić o powyższym inne osoby z zespołu Centrum, które odizolują osobę dopuszczającą się krzywdzenia od dzieci i pomogą zapewnić bezpieczeństwo dziecku,
   3. niezwłocznie powiadomić o sytuacji bezpośredniego przełożonego, a ten – dyrektora Centrum osobiście, telefonicznie lub mailowo, a gdy to jest niezbędne ustalić, w jaki sposób możliwie szybko zastąpić w wykonywaniu obowiązków osobę, która dopuściła się krzywdzenia,
   4. zgłosić sprawę formalnie, wypełniając notatkę służbową, zgodnie z instrukcją zawartą w par. 13.
2. Dyrektor Centrum podejmuje dalszą interwencję zgodnie ze ścieżką opisaną w par. 13.
3. Osoby z zespołu Centrum będące świadkami sytuacji podejmują wszelkie czynności w celu zapewnienia bezpieczeństwa dziecku i zminimalizować lub zniwelować krzywdę dziecka, a w razie potrzeby zgłaszają także sprawę swojemu bezpośredniemu przełożonemu.
4. Dyrektor może wobec członka zespołu Centrum wyciągnąć konsekwencje służbowe, które
   w szczególności mogą polegać na: zaniechaniu dalszej współpracy z osobą, która dopuściła się krzywdzenia dzieci, nałożeniu na pracownika kar porządkowych, rozwiązaniu umowy o pracę, rozwiązaniu umowy o współpracy.
5. Dyrektor Centrum, w zależności od sytuacji i w miarę możliwości, powiadamia o incydencie opiekunów prawnych dziecka lub instytucję, pod której opieką pozostawało dziecko w Centrum.
6. W sytuacjach, które wymagają szybkiej interwencji i ustalenia dalszych działań, zgłoszenie dyrektorowi incydentu ma pierwszeństwo, a notatka służbowa pełni funkcję potwierdzenia sytuacji.

10. Ścieżka interwencji – krzywdzenie dziecka przez opiekuna indywidualnego, grupowego lub inną osobę dorosłą

1. W przypadku krzywdzenia dziecka przez opiekuna indywidualnego lub grupowego osoba będąca świadkiem takiej sytuacji, a w szczególności członek zespołu Centrum, powinna:
   1. niezwłocznie udzielić wsparcia i pomocy dziecku w celu zapobiegania dalszej eskalacji sytuacji,
   2. w razie potrzeby zawiadomić o powyższym inne osoby z zespołu Centrum, które odizolują osobę dopuszczającą się krzywdzenia od dzieci i pomogą zapewnić bezpieczeństwo dziecku, a także pomogą zebrać informacje na temat sytuacji,
   3. niezwłocznie powiadomić o sytuacji bezpośredniego przełożonego, a ten – dyrektora Centrum osobiście, telefonicznie lub mailowo,
   4. zgłosić sprawę formalnie, wypełniając notatkę służbową, zgodnie z instrukcją zawartą w par. 13.
   5. Dyrektor Centrum, w zależności od sytuacji i w miarę możliwości, powiadamia o incydencie opiekunów prawnych dziecka lub instytucję, pod której opieką pozostawało dziecko w Centrum.
2. Dyrektor podejmuje decyzję, czy istnieje uzasadnione podejrzenie, że doszło do popełnienia czynu zabronionego, i w razie potrzeby składa zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa odpowiednim organom. Dyrektor Centrum może także złożyć wniosek o wgląd w sytuację rodzinną dziecka do właściwego sądu rodzinnego.
3. W sytuacjach, które wymagają szybkiej interwencji i ustalenia dalszych działań, zgłoszenie dyrektorowi incydentu ma pierwszeństwo, a notatka służbowa pełni funkcję potwierdzenia sytuacji.

11. Ścieżka interwencji – krzywdzenia dziecka krzywdzenie dziecka przez inne dziecko

1. W przypadku krzywdzenia dziecka przez inne dziecko osoba będąca świadkiem takiej sytuacji, a w szczególności członek zespołu Centrum, powinna:
   1. niezwłocznie udzielić wsparcia i pomocy dziecku doznającemu krzywdy, w celu zapobiegania dalszej eskalacji sytuacji, a także odizolować dziecko krzywdzące,
   2. zrozumieć sytuację z perspektywy dziecka doznającego krzywdzenia, jak i dziecka krzywdzącego,
   3. jeśli sytuacja ma charakter jednorazowy, należy z uważnością przeprowadzić rozmowę z dziećmi, których sytuacja dotyczy, odnosząc się do zasad współpracy w grupie, dążąc do tego, by sytuacja się więcej nie powtarzała, a dzieci ją zrozumiały,
   4. jeśli istnieje podejrzenie, że sytuacja ma charakter długoterminowy, szczególnie, gdy może mieć charakter przemocy rówieśniczej, należy zebrać więcej informacji, a także niezwłocznie poinformować o sytuacji bezpośredniego przełożonego lub bezpośrednio dyrektora Centrum, w celu ustalenia dalszych kroków.
2. Jeśli sytuacja ma wyłącznie charakter doraźny i nie przekracza zwykłych trudności w relacjach w grupie rówieśniczej, a także nie buzi niepokoju wśród osób z zespołu Centrum, nie ma potrzeby tworzenia notatki służbowej i zgłaszania sprawy.
3. Jeśli sytuacja przekracza codzienne interakcje w grupie rówieśniczej i budzi niepokój osób z zespołu Centrum, a szczególnie, gdy się powtarza, należy zgłosić sprawę, wypełniając notatkę służbową zgodnie z par. 13. Następnie dyrektor Centrum podejmuje działania zgodnie z par. 13.
4. Dyrektor Centrum, w zależności od sytuacji i w miarę możliwości, powiadamia o incydencie opiekunów prawnych dziecka lub instytucję, pod której opieką pozostawało dziecko w Centrum.
5. Dyrektor podejmuje decyzję, czy istnieje uzasadnione podejrzenie, że doszło do popełnienia czynu zabronionego, i w razie potrzeby składa zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa odpowiednim organom. Dyrektor Centrum może także złożyć wniosek o wgląd w sytuację rodzinną dziecka do właściwego sądu rodzinnego.
6. W sytuacjach, które wymagają szybkiej interwencji i ustalenia dalszych działań, zgłoszenie dyrektorowi incydentu ma pierwszeństwo, a notatka służbowa pełni funkcję potwierdzenia sytuacji.

12. Ścieżka interwencji – zaobserwowanie symptomów fizycznego krzywdzenia dziecka

1. W przypadku zaobserwowania niepokojących symptomów przemocy fizycznej u dziecka (np. siniaków, zadrapań, otarć) osoba, z zespołu Centrum, która to zaobserwowała:
   1. podejmuje próbę rozmowy z dzieckiem, by dowiedzieć się czegoś więcej na temat jego sytuacji i źródła niepokojących śladów. W sposób szczególny warto poprosić dziecko, by opowiedziało o swojej rodzinie i o zainteresowaniach, np. takich, które wiążą się z aktywnością fizyczną, która może powodować obrażenia. Należy zwrócić uwagę czy dziecko ukrywa obrażenia, jak zachowuje się, gdy mówi o rodzinie. Rozmowa nie może wywierać na dziecku presji i powinna się odbyć w atmosferze spokoju i wsparcia. Możliwe jest także zapytanie dziecka wprost o obrażenia, informując spokojnie, dlaczego to zaniepokoiło i z jaką intencją zadaje się pytanie,
   2. w razie potrzeby informuje o tym inną osobę z zespołu Centrum, prosząc o wsparcie w pozyskaniu informacji o dziecku i jego sytuacji,
   3. w miarę możliwości należy zorientować się, jak dziecko zachowuje się, gdy jest w towarzystwie bliskich osób,
   4. gdy podejrzenia krzywdzenia się utrzymują, należy niezwłocznie zgłosić sprawę swojemu bezpośredniemu przełożonemu lub bezpośrednio dyrektorowi Centrum, by ustalić dalszą ścieżkę działania i niezwłocznie uzupełnić notatkę służbową, by zebrać wszystkie pozyskane informacje,
   5. po otrzymaniu zgłoszenia dyrektor Centrum podejmuje działania opisane w par. 13.
2. W razie potwierdzenia dyrektor Centrum niezwłocznie składa zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa odpowiednim organom lub wzywa do siedziby Centrum odpowiednie. Dyrektor Centrum może także złożyć wniosek o wgląd w sytuację rodzinną dziecka do właściwego sądu rodzinnego.
3. Zespół Centrum dysponuje także materiałami edukacyjnymi, które mają na celu budowanie świadomości związanej z reakcją na krzywdzenie dzieci, umiejętnością jego rozpoznawania oraz stosowania adekwatnych reakcji.

13. Formalne zgłaszanie podejrzenia krzywdzeniu dziecka i działania interwencyjne

1. Każde zdarzenie związane z sytuacją krzywdzenia dziecka lub podejrzenia krzywdzenia dziecka, a także z sytuacją naruszenia Standardów powinno być udokumentowane w formie notatki (której wzór stanowi załącznik nr 9). Do zgłoszenia zobowiązana jest osoba będącą bezpośrednim świadkiem wydarzenia lub pozyskała wiarygodną informację na ten temat. Odpowiedzialność związana ze zgłoszeniem dotyczy w sposób szczególny osób pracujących w Centrum – w sytuacji, gdy to jej zgłoszona została sytuacja przez osobę współpracującą w Centrum.
2. Możliwe jest głoszenie krzywdzenia dziecka przez osobę spoza zespołu Centrum. Dokonane zgłoszenia powinny dotyczyć spraw, na które Centrum ma wpływ lub o których powinno być poinformowane jako organizator wydarzeń.
   1. W czasie wydarzeń Centrum może też złożyć każda osoba uczestnicząca w wydarzeniach, która poczuje się zaniepokojona działaniami skierowanymi względem dziecka. W przypadku, gdy taką informację otrzyma osoba z zespołu Centrum od osoby uczestniczącej w wydarzeniu, jest także zobowiązana do sporządzenia notatki;
   2. Zgłoszenie drogą mailową na adres: sekretariat@csdpoznan.pl. Wówczas za sporządzenie notatki odpowiedzialna jest sekretarka Centrum.
3. Notatka powinna być zgłoszona do sekretariatu Centrum i odnotowana w Rejestrze incydentów związanych z naruszeniem Standardów. A następnie przekazana do dyrektora Standardów w Centrum w celu podjęcia decyzji o dalszych działaniach.
4. Dyrektor podejmuję decyzję o rozpoczęciu interwencji, a następnie samodzielnie lub wskazana przez niego osoba wypełnia Kartę interwencji (załącznik nr 10). W przypadku odstąpienia od interwencji należy pisemnie uzasadnić tę decyzję.
5. Dyrektor Centrum może powołać 3- lub 4-osobowy zespół składający się z: osoby zgłaszającej, osoby będącej świadkiem zdarzenia, osoby niezależnej – posiadającej kompetencje pomocne w ocenie sytuacji – oraz siebie jako osoby koordynującej pracę zespołu, by uzyskać konsultacje dotyczące dalszych działań.
6. Plan wsparcia dziecka jest ustalany w ramach możliwości Centrum i adekwatnie do sytuacji, w której podejmowana jest interwencja, mając na uwadze najwyższą dbałość o dobro dziecka. Mając na uwadze charakter działań instytucji szczególnie ważne jest skupienie na wsparciu udzielanym dziecku bezpośrednio w momencie, gdy zaobserwowana została niepokojąca sytuacja.
7. Formalna część interwencji może mieć charakter wewnętrzny lub zewnętrzny:
   1. interwencja wewnętrzna dotyczy działań wewnątrz Centrum i może stanowić m.in. usprawnienie obowiązujących procedur, wprowadzenie nowych regulacji, szkolenia dla zespołu, rozmowy dyscyplinującej, upomnienia, nagany, rozwiązanie współpracy;
   2. interwencja zewnętrzna może mieć charakter m.in. złożenia zawiadomienia o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa do odpowiednich organów, złożenia wniosku o wgląd w sytuację rodzinną do właściwego sądu rodzinnego, powiadomienie lokalnego ośrodka pomocy społecznej, powiadomienie opiekunów prawnych dziecka lub szkoły, do której uczęszcza dziecko lub innej placówki, pod której stałą opieką pozostaje dziecko, powiadomienie właściwego kuratorium oświaty.
8. Zawsze w sytuacji, gdy zgłoszenie o krzywdzeniu dziecka jest związane z uzasadnionym podejrzeniem i/lub posiadaniem wiarygodnej informacji na temat popełnienia przestępstwa o fakcie tym zostaną niezwłocznie pisemnie powiadomione odpowiednie organy – Policja lub Prokuratura. W sytuacji, gdy zawiadomienie w formie pisemnej nie jest możliwe lub nie jest adekwatne do sytuacji – w formie ustnej.
   1. Dotyczy to przede wszystkim podejrzenia popełnienia przestępstwa, które wiąże się z ciężkim uszczerbkiem zdrowia, zgwałceniem, obcowanie płciowe z małoletnim poniżej 15 roku życia (niezależnie od tego, czy dziecko wyraziło zgodę) i prezentowanie materiałów pornograficznych.
   2. Zgłoszenie podejrzenia przestępstwa jest obowiązkiem etycznym i prawnym każdego obywatela. Za jego niewypełnienie grozi kara pozbawienia wolności do lat 3 (art. 240 Kodeksu Karnego).
   3. Zadaniem obywatela jest wyłącznie zgłoszenie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa. Czynności dowodowe są już po stronie właściwych służb.

14. Zasady ochrony danych osobowych dziecka

1. Centrum zapewnia ochronę danych osobowych dziecka, która jest realizowana przede wszystkim poprzez następujące działania:
   1. stosowanie polityki ochrony danych osobowych i przestrzeganie obowiązujących przepisów w tym zakresie na podstawie Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 roku,
   2. wyznaczenie Inspektora Ochrony Danych Osobowych – funkcję tę pełni Katarzyna Ślusarek, z którą można skontaktować się mailowo: iod@rodo.pl,
   3. przetwarzanie danych osobowych dziecka w oparciu o zgodę wyrażoną przez prawnego opiekuna dziecka lub na podstawie legalnie zawartej umowy,
   4. szkolenie Zespołu Centrum w zakresie ochrony danych osobowych,
   5. dbałość o bezpieczne przechowywanie danych osobowych,
   6. Zespół Centrum ma obowiązek zachowania poufności danych osobowych, które przetwarza, oraz zachowania poufności sposobów zabezpieczenia danych osobowych przed nieuprawnionym dostępem,
   7. dane osobowe dziecka są udostępniane wyłącznie osobom i podmiotom uprawnionym na podstawie odrębnych przepisów.
2. Zespół Centrum nie wypowiada się w kontakcie z osobami postronnymi (np. przedstawiciele mediów) o sprawach dziecka lub jego opiekuna, które dotyczą jego spraw prywatnych, przede wszystkim zdrowia, trudności czy sytuacji rodzinnej. Mając na uwadze dbałość o dobro dziecka, wyjątek od tej zasady stanowią następujące, uzasadnione sytuacje podejmowania interwencji związanej z podejrzeniem krzywdzenia dziecka i interwencja związana ze zgłoszeniem podejrzenia przestępstwa.
3. Zespół Centrum może udzielać publicznie informacji o dziecku w kontekście projekcie, w którym uczestniczy dziecko i do którego zostało zgłoszone na mocy zgody wyrażonej przez opiekuna dziecka. Dotyczy to działań, które w szczególny sposób akcentują zaangażowanie dziecka, np. udział w jury festiwalowym, pełnienie funkcji wolontariusza przy projekcie. Dzieje się to z poszanowaniem prywatności dziecka i jego dobrego wizerunku.
4. Zespół Centrum jest uprawniony do przetwarzania danych osobowych dziecka i udostępniania tych danych w ramach pracy w zespole zajmującym się interwencją, mającą na celu zadbanie o bezpieczeństwo dziecka. Klauzula informacyjna dot. przetwarzania danych dziecka i jego opiekuna w związku z podjęciem interwencji stanowi załącznik do niniejszego dokumentu (załącznik nr 11).
5. Zespół Centrum może wykorzystać informacje o dziecku w celach szkoleniowych lub edukacyjnych, wyłącznie z zachowaniem anonimowości dziecka oraz w sposób uniemożliwiający identyfikację dziecka.
6. Zasady ochrony wizerunku dziecka zostały opisane w załączniku nr 12.

15. Monitoring stosowania Standardów i aktualizacja

1. Każda osoba może zgłaszać uwagi i propozycje zmian Standardów, wysyłając wiadomość e-mail na adres: sekretariat@csdpoznan.pl.
2. Aktualizacja i ewaluacja Standardów powinna nastąpić po dwóch latach od daty wprowadzenia bieżącej aktualizacji, czyli w roku 2028. Aktualizacja powinna być przeprowadzona na podstawie wniosków z ewaluacji Standardów przeprowadzonej w związku z aktualizacją oraz wniosków z bieżącego monitorowania funkcjonowania Standardów w ramach prowadzonych wewnątrz Centrum ewaluacji projektów, co opisuje załącznik nr 13.
3. Aktualizacja Standardów może nastąpić także wcześniej, mając na uwadze m.in.:
   1. zmiany w ustawodawstwie,
   2. wyniki audytów, kontroli lub wewnętrznych ewaluacji,
   3. wnioski wyciągnięte z praktyki stosowania Standardów lub udokumentowanych procedur interwencji,
   4. inicjatywę zespołu lub dyrektora Centrum,
   5. istotne zmiany w praktyce działania Centrum, które mogą wymagać dostosowania dokumentu do realiów organizacji.

16. Powstanie Standardów

1. Standardy zostały opracowane w roku 2024 w ramach pracy powołanego w tym celu zespołu roboczego, w oparciu o współpracę z różnymi pionami Centrum. Zespół roboczy brał udział w szkoleniach na temat standardów ochrony dzieci i warsztatach zespołowych. Praca nad Standardami bazowała na materiałach udostępnionych przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę, co pozwoliło przygotować diagnozę organizacji. Dokument był także konsultowany prawnie. Tryb tworzenia i wprowadzania Standardów miał charakter edukacji zespołu Centrum.
2. Aktualizacja Standardów w roku 2026 została przygotowana w oparciu o wioski zespołu związane z pracą z dokumentem przez ostatnie dwa lata, ankietę monitorującą przeprowadzoną w zespole, konsultacje prawne, konsultacje z nastolatkami, ankietę do ewaluacji Standardów przygotowaną przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę i udział członkini zespołu Centrum w III edycji Studium Standardów Ochrony Dzieci prowadzone przez ww. Fundację. Zespół Centrum wziął także udział w warsztacie dotyczącym Standardów, który obejmował zagadnienia merytoryczne związane z zapobieganiem krzywdzenia dzieci, a także wdrażaniem ich w Centrum.

17. Przepisy końcowe

1. Podstawą prawną stworzenia niniejszej Standardów są:
   1. ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.1964 Nr 9 poz. 59) wraz z późniejszymi zmianami,
   2. ustawa z dnia 13 maja 2016 roku o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz.U.2023.1304) wraz z późniejszymi zmianami.
2. Do zapoznania się ze Standardami i ich przestrzegania zobowiązany jest każdy członek zespołu Centrum, szczególnie osoby pracujące w Centrum.
3. Standardy są udostępniane pracownikom Centrum poprzez służbowe kanały komunikacji oraz w sekretariacie instytucji.
4. Standardy w wersji pełnej oraz w wersji dla dzieci są udostępniane w miejscach realizacji wydarzeń Centrum, w siedzibie instytucji (ul. Św. Marcin 80/82, Poznań) oraz na stronie internetowej Centrum.
5. Dokument wchodzi w życie z dniem 14 sierpnia 2026 roku.

[1] Niniejszy paragraf powstał na podstawie i z bezpośrednim wykorzystaniem treści definicja i opracowania zagadnienia krzywdzenia dzieci w publikacji Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę pt. „Uważna placówka, uważna organizacja. Praktyczny przewodnik dla pracowników podmiotów zobowiązanych do wprowadzenia Standardów ochrony dzieci” (2024). Publikacja została opracowanych przez Urszulę Kubicką-Kraszyńską i dr Annę Krawczak. Punkt dotyczący przemocy rówieśniczej powstał na podstawie i z bezpośrednim wykorzystaniem treści definicji zjawiska z raportu Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę „Rówieśnicy. O przemocy rówieśniczej” (2026), autorstwa Joanny Kopyckiej, Szymona Wójcika i Piotra Raczyńskiego.

Załączniki

Kliknij poniżej, aby pobrać:

Załącznik nr 1 – Zasady bezpiecznych relacji zespół Centrum z dziećmi 
Załącznik nr 2 – Oświadczenie o zapoznaniu się ze Standardami ochrony dzieci przed krzywdzeniem w Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu
Załącznik nr 3 – Oświadczenie o aktualności dokumentu 
Załącznik nr 4 – Oświadczenie o krajach zamieszkania
Załącznik nr 5 – Przekazanie danych osobowych celem weryfikacji w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym
Załącznik nr 6 – Zasady bezpiecznych relacji w grupie rówieśniczej 
Załącznik nr 7 – Zasady udostępniania internetu 
Załącznik nr 8 – Zasady komunikacji zdalnej z dziećmi 
Załącznik nr 9 – Wzór notatki służbowej
Załącznik nr 10 – Wzór karty interwencji 
Załącznik nr 11 – Klauzula informacyjna RODO
Załącznik nr 12 – Zasady ochrony wizerunku dziecka
Załącznik nr 13 – Materiały do monitoringu i ewaluacji